“ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ಗುಳ್ಳವ್ವ… ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ನಂಬಿಕೆ, ಸಂಪ್ರದಾಯ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಬೆಸೆಯುವ ಅಪರೂಪದ ಜನಪದ ಆಚರಣೆ.” ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕು ಎಂದರೆ ಅದು ಕೇವಲ ಹೊಲ-ಗದ್ದೆ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಬೆವರಿನ ಕಥೆಯಲ್ಲ; ಅದರೊಳಗೆ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬಂದಿರುವ ಅನೇಕ ಜನಪದ ಆಚರಣೆಗಳು, ನಂಬಿಕೆಗಳು, ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸುಂದರ ಜಗತ್ತಿದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಬಂದಾಗ ಈ ಜನಪದ ಬದುಕಿಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಳೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬ-ಹರಿದಿನಗಳ ಸಂಭ್ರಮದ ನಡುವೆ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ‘ಗುಳ್ಳವ್ವ’ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.
ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಗುಳ್ಳವ್ವನ ರೂಪವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವುದು ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ವಿಶೇಷತೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಿನಿಂದ ದೊರೆತ ಮಣ್ಣನ್ನೇ ದೇವಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಪೂಜಿಸುವ ಈ ಆಚರಣೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಆಪ್ತ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ವಾತಾವರಣ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಪೂಜೆ, ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರ, ವಿವಿಧ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗುಳ್ಳವ್ವನ ಆಚರಣೆಯೂ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರು ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಗುಳ್ಳವ್ವನನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಹೂವು, ಅರಿಶಿನ-ಕುಂಕುಮ ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಈ ಆಚರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪದ್ಧತಿಗಳೂ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. “ಹಬ್ಬವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ದೇವರ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಜನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸೇತುವೆ” ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಣ್ಣಿನ ಬಳಕೆ. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಬ್ಬಗಳ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ, ಗುಳ್ಳವ್ವ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಗೌರವ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.
ಮಣ್ಣು ಎಂದರೆ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಜೀವನಾಡಿ. ಅದೇ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಅನ್ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ರೈತನ ಬದುಕು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಗುಳ್ಳವ್ವನ ರೂಪವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಭಾವವೂ ಅಡಗಿದೆ. “ಮಣ್ಣನ್ನು ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕಂಡ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.”
ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಪಾತ್ರ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಾಲಕಿಯರು ಮತ್ತು ಯುವತಿಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಗುಳ್ಳವ್ವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುವುದು, ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು ಮುಂತಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯರಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯರು ಆಚರಣೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಿರಿಯರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದು ತಲೆಮಾರಿನಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ತಲೆಮಾರಿಗೆ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ.
ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಗೆ ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತವೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಗುಂಪಾಗಿ ಸೇರಿ ಹಾಡುವ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರ ಭಕ್ತಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೊಬಗು, ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದುಕಿನ ಹಲವು ಆಯಾಮಗಳೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ. ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಲ್ಲ. ಅವು ಒಂದು ಕಾಲದ ಬದುಕಿನ ದಾಖಲೆಗಳೂ ಹೌದು. ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾಗದ ಅನೇಕ ವಿಚಾರಗಳು ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಮೂಲಕ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ತಲೆಮಾರುಗಳಿಗೆ ಸಾಗಿವೆ. “ಜನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಮೌನವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇತಿಹಾಸ; ಗುಳ್ಳವ್ವನ ಹಾಡುಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಜೀವಂತ ನೆನಪು.” ಹಬ್ಬಗಳು ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿವೆ. ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಯೂ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ನೆರೆಹೊರೆಯವರನ್ನೂ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು, ಪ್ರಸಾದ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾಡು-ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪರ್ಕದ ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲೂ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಉಳಿದಿರುವುದು ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕು ಕೃಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಗಾಢವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಮಳೆ, ಮಣ್ಣು, ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ರೈತನ ಬದುಕಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸವು ಮಳೆಗಾಲದ ಪ್ರಮುಖ ಅವಧಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಹೊಲ-ಗದ್ದೆಗಳು, ಮಳೆಯ ತಂಪು, ಹಳ್ಳಿಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಹಸಿರು ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೊಬಗು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂದು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಣ್ಣು, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮಾನವ ಬದುಕಿನ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರೂಪವಾಗಿಯೂ ನೋಡಬಹುದು.
ಕಾಲ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೂ ಅನೇಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮೊಬೈಲ್, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಯ ದಿನಚರಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿವೆ. ಆದರೂ ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.
ಗುಳ್ಳವ್ವನಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಕೇವಲ ಒಂದು ದಿನದ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಅವು ನಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳು. ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಕ್ಕಳು ತಮ್ಮ ಊರಿನ ಇತಿಹಾಸ, ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಯನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಉಳಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೂಲ ಅರ್ಥ, ಸ್ಥಳೀಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಆಚರಣೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅದರ ಸರಳತೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ನೀಡಬಹುದಾದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೊಡುಗೆ. ಗುಳ್ಳವ್ವನ ರೂಪ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರಬಹುದು; ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಅಡಗಿರುವ ಜನಪದ ನೆನಪು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಆ ಪುಟ್ಟ ದೇವತಾ ಪ್ರತಿಮೆ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರ ನಂಬಿಕೆ, ಭಕ್ತಿ, ಪ್ರಕೃತಿಪ್ರೀತಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. “ಮಣ್ಣಿನ ಮೂರ್ತಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ; ತಮ್ಮ ನೆಲ, ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ.”
ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಶ್ರಾವಣ ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗುಳ್ಳವ್ವ ಆಚರಣೆ ಹೀಗೆ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬಣ್ಣವಾಗಿ ಮೂಡಿಬರುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕತೆಯ ಅಲೆ ಎಷ್ಟೇ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದರೂ, ಮಣ್ಣಿನ ಪರಿಮಳ ಹೊತ್ತ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ನಮ್ಮ ಬೇರುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಗುಳ್ಳವ್ವ ಎಂದರೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ಒಂದು ರೂಪ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಅದು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ, ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಸಂಭ್ರಮದ ಸಂಕೇತ ಮತ್ತು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಸಾಗಿಬಂದ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜೀವಂತ ನೆನಪು. ಶ್ರಾವಣದ ಮಳೆಯ ನಡುವೆ ಹಸಿರು ಹೊದ್ದ ನೆಲ, ಹಳ್ಳಿಯ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುವ ಜನಪದ ಹಾಡುಗಳು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹೂವು ಹಿಡಿದು ಸಾಗುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮೂಡಿದ ಗುಳ್ಳವ್ವ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಒಂದು ಸುಂದರ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಬದುಕು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಜನರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಮಣ್ಣೇ ದೇವತೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು ಆಶ್ಚರ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯ ಸಹಜ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.
ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರು, ನಿಸರ್ಗ ಸನ್ನಿಧಿ.
