ರಕ್ಷಾಬಂಧನ ಎಂದರೆ ಸಹೋದರ–ಸಹೋದರಿಯರ ಪ್ರೀತಿ, ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಂಕೇತ. ಆದರೆ ಈ ಪವಿತ್ರ ಬಂಧವನ್ನು ಮನುಷ್ಯರ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೂ ಬೆಸೆಯಬಹುದು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಾರುವ ‘ವೃಕ್ಷ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ’ ಇಂದು ಪರಿಸರ ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮರಕ್ಕೆ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿ, ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುವುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ವಿಶೇಷತೆ. ದೇಶದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ರಕ್ಷಾಬಂಧನ ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ.
ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಿಸಿಲಿನ ನೆಲದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಬಾಲಕಿಯ ಜನನದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಮರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದಿರುವ ಕಥೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಅರ್ಥ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಗುವಿನ ಜನನದ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ಒಂದು ಗಿಡ ನೆಟ್ಟು, ಆ ಗಿಡವನ್ನೇ ಆಕೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಸಂಗಾತಿಯನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವ ಪರಂಪರೆ ಇಂದು ಪರಿಸರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಗು ಬೆಳೆದಂತೆ ಗಿಡವೂ ಬೆಳೆಯಬೇಕು; ಆಕೆ ಜೀವನದ ಪ್ರತಿ ಹಂತವನ್ನು ದಾಟುವಾಗ ಮರವು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ನಿಂತಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ‘ವೃಕ್ಷ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ’ದ ಆಶಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅರ್ಥ ತುಂಬುತ್ತದೆ.
ರಾಜಸ್ಥಾನ ಎಂದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸುವುದು ವಿಶಾಲ ಮರುಭೂಮಿ, ಮರಳು ದಿಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಕೊರತೆ. ಇಂತಹ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಮರವೂ ಅಮೂಲ್ಯ. ಮರಗಳು ಕೇವಲ ನೆರಳು ನೀಡುವ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ, ಗಾಳಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಜೀವನೋಪಾಯದೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಒಂದು ಬಾಲಕಿಯ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಅದನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯನಂತೆ ಕಾಪಾಡುವುದು ಭವಿಷ್ಯದ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಹಸಿರು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಬಹುದು.
‘ಮಗು ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಒಂದು ಗಿಡ ನೆಡು’ ಎಂಬ ಸರಳ ಸಂದೇಶವೇ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಯ ಹೃದಯ. ಹೆಣ್ಣುಮಗು ಹುಟ್ಟಿದರೆ ಗಿಡ ನೆಡುವುದು, ಅದರ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ಮಗುವಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುವುದು ಎಂಬ ಆಲೋಚನೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನೂ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಾರುತ್ತದೆ. ಮಗು ಕುಟುಂಬದ ಭವಿಷ್ಯವಾದರೆ, ಮರ ಸಮಾಜದ ಭವಿಷ್ಯ.
ರಕ್ಷಾಬಂಧನದಂದು ಸಹೋದರಿ ಸಹೋದರನ ಕೈಗೆ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿ, ‘ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮರಕ್ಕೆ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿದಾಗ ‘ನಾವು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡು’ ಎಂಬ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದ ಸಂದೇಶ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಮರಗಳು ನಮಗೆ ಆಮ್ಲಜನಕ, ನೆರಳು, ಹಣ್ಣು, ಹೂವು, ಔಷಧೀಯ ಸಂಪತ್ತು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನೇ ರಕ್ಷಿಸುವುದು.
ಈ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನೇ ‘ವೃಕ್ಷ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಾಬಂಧನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಿಗೆ ಪವಿತ್ರ ದಾರ ಅಥವಾ ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನರು ಮರಗಳನ್ನು ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಂತೆ ದತ್ತು ಪಡೆದು, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನೀರುಣಿಸಿ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಾಲಕಿಯ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಮರದ ಬಂಧವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದು ಈ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬಾಲಕಿಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ, ಮೊದಲ ಶಾಲಾ ದಿನ, ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬ, ಯೌವನದ ಪ್ರವೇಶ—ಪ್ರತಿ ಹಂತದಲ್ಲೂ ಆಕೆ ನೆಟ್ಟ ಅಥವಾ ಆಕೆಯ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಮರ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ದಿನ ಆಕೆ ದೊಡ್ಡವಳಾಗಿ ತನ್ನ ಬಾಲ್ಯದ ಮರದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅದು ಕೇವಲ ಮರವಲ್ಲ; ತನ್ನ ಜೀವನದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತಿರುವ ಜೀವಂತ ಸಂಗಾತಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಪರಿಸರದ ಬಗ್ಗೆ ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಗಿಡ ನೆಡುವುದು ಸುಲಭ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬದುಕಿಸುವುದು ನಿಜವಾದ ಪರಿಸರ ಸೇವೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟುವ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ನೋಡದೆ, ‘ಈ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದುಹೋಗದಂತೆ ಕಾಪಾಡುತ್ತೇನೆ, ನೀರುಣಿಸುತ್ತೇನೆ, ಬೆಳೆಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಸಂಕಲ್ಪದ ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬಹುದು.
ಈ ಕಲ್ಪನೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕುಟುಂಬವೂ ಮಗುವಿನ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬ, ವಿವಾಹ, ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವ ಅಥವಾ ಇತರ ಶುಭ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಗಿಡ ನೆಟ್ಟು ಅದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹಸಿರು ಸಂಪತ್ತು ಹೆಚ್ಚಬಹುದು. ಶಾಲೆಗಳು, ಕಾಲೇಜುಗಳು ಮತ್ತು ಯುವ ಸಂಘಟನೆಗಳು ರಕ್ಷಾಬಂಧನದಂದು ‘ಒಬ್ಬ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ–ಒಂದು ಮರ’ ಎಂಬ ಅಭಿಯಾನವನ್ನೂ ನಡೆಸಬಹುದು.
ವೃಕ್ಷ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನದ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾವನೆಯೂ ಇದೆ, ವಿಜ್ಞಾನವೂ ಇದೆ. ಮರಗಳು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಜನರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಹೆಚ್ಚಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಲವು ವೃಕ್ಷ ರಕ್ಷಾ ಬಂಧನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿವೆ.
ಇಂದು ರಕ್ಷಾಬಂಧನದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಸಹೋದರಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕೈ, ಮರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕೈಯೂ ಆಗಬೇಕು. ಮನೆಯವರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಹೃದಯ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಸಬೇಕು. ರಾಖಿಯ ದಾರ ಕೇವಲ ಮಣಿಕಟ್ಟಿನ ಸುತ್ತ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವೆಯೂ ಬಂಧವನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು.
ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಆ ಬಾಲಕಿಯ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದಿರುವ ವೃಕ್ಷದ ಕಲ್ಪನೆ ನಮಗೆ ಹೇಳುವ ಸಂದೇಶ ಸರಳ—ಮಗು ಬೆಳೆದಂತೆ ಮರ ಬೆಳೆಯಲಿ; ಮರ ಬೆಳೆದಂತೆ ಸಮಾಜವೂ ಹಸಿರಾಗಲಿ. ಒಂದು ರಾಖಿ ಒಂದು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಒಂದು ಮರಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿದ ರಾಖಿ, ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಇಡೀ ಪರಿಸರದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದು.
ರಕ್ಷಾಬಂಧನದಂದು ಈ ಬಾರಿ ಸಹೋದರನ ಕೈಗೆ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟೋಣ; ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಮರಕ್ಕೂ ರಾಖಿ ಕಟ್ಟಿ, “ನಿನ್ನನ್ನು ನಾವು ಕಾಪಾಡುತ್ತೇವೆ” ಎಂದು ಮಾತುಕೊಡೋಣ.
ಸ್ಥಾಪಕರು & ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರು
