ನಾಗಾರಾಧನೆಯ ಹಿಂದಿನ ನಿಗೂಢ ಕಥೆ!

ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ ಬಂದರೆ ಸಾಕು, ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಗರಗಳವರೆಗೆ ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮ ಮನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಸಿರು ಹೊದ್ದಿರುವ ಭೂಮಿ, ಮಳೆಗಾಲದ ತಂಪು, ಮನೆಯಂಗಳದಲ್ಲಿ ರಂಗೋಲಿ, ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರ, ನಾಗರ ಹುತ್ತದ ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವ ಪೂಜೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಶ್ರಾವಣದ ವಿಶೇಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಭ್ರಮದ ನಡುವೆ ಬರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಹಬ್ಬವೇ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ.

ಹಾವು ಎಂದರೆ ಅನೇಕರಿಗೆ ಭಯ. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅದೇ ಹಾವಿಗೆ ದೇವರ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ನಾಗನನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ಸರೀಸೃಪವಾಗಿ ನೋಡದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ, ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ರೂಪವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಪರಂಪರೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಂದು ನಾಗದೇವರನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವುದೇ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಮುಖ್ಯ ಆಚರಣೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರಾವಣ ಶುಕ್ಲ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನಾಗಾರಾಧನೆ ನಡೆಯುವ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂದರೇನು?-

‘ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನಾಗ ಮತ್ತು ಪಂಚಮಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ನಾಗ ಎಂದರೆ ಸರ್ಪ ಅಥವಾ ನಾಗದೇವತೆ; ಪಂಚಮಿ ಎಂದರೆ ಚಂದ್ರಮಾನ ಮಾಸದ ಐದನೇ ತಿಥಿ. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಪಂಚಮಿ ದಿನ ನಾಗದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷವಾದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ನಾಗಬನಗಳು, ನಾಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳು, ನಾಗಮಂಡಲ ಮುಂತಾದ ಆಚರಣೆಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಕಾರ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗ ಮತ್ತು ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಆರಾಧನೆಯ ಪರಂಪರೆಗೆ 9ನೇ ಶತಮಾನದ ಶಾಸನಾಧಾರಗಳೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ. ಎರಡನೆಯದು ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳು. ಮೂರನೆಯದು ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸಂಬಂಧ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳು ತಮ್ಮ ಬಿಲಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರು ಬಿಲಗಳಿಗೆ ನುಗ್ಗಿದಾಗ ಅವು ಸುರಕ್ಷಿತ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರ ವಾಸಸ್ಥಳಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ಹಾವುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೇ ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಈ ಪ್ರಕೃತಿ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.ಹಾವುಗಳು ಕೃಷಿಕರಿಗೂ ಮಹತ್ವದ ಜೀವಿಗಳು. ಇಲಿಗಳಂತಹ ಬೆಳೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಗೌರವಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆದಿರಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡದೆ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧದ ಸಂಕೇತವಾಗಿಯೂ ನೋಡಬಹುದು.

ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಶಿವನ ಕಂಠದಲ್ಲಿರುವ ನಾಗ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶೇಷನಾಗನ ಮೇಲಿನ ಶಯನ, ಸಮುದ್ರಮಂಥನದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯ ಪಾತ್ರ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಾಗರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವನ ಕಂಠದಲ್ಲಿರುವ ವಾಸುಕಿ ನಾಗನನ್ನು ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀಮನ್ನಾರಾಯಣನು ಆದಿಶೇಷನ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿರುವ ಚಿತ್ರಣವೂ ಭಾರತೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಲ್ಪನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಮುದ್ರಮಂಥನದ ಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ವಾಸುಕಿ ನಾಗನು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಸುರರು ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರವನ್ನು ಕಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಹಗ್ಗದಂತೆ ಬಳಸಿದರು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ. ಇದರಿಂದ ನಾಗನು ಕೇವಲ ಭಯದ ಸಂಕೇತವಲ್ಲ; ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ರೂಪವೂ ಹೌದು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನಮೇಜಯ ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಕ ಮುನಿಯ ಕಥೆಯೂ ಒಂದು.ಪಾಂಡವರ ವಂಶಸ್ಥನಾದ ರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತನು ತಕ್ಷಕ ನಾಗನ ಕಡಿತದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದಿದನು ಎಂಬುದು ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಮಗ ಜನಮೇಜಯನು ನಾಗರನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಮಹಾ ಸರ್ಪಸತ್ರವನ್ನು ನಡೆಸಿದನೆಂದು ಪುರಾಣಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನೇಕ ನಾಗಗಳು ಅಗ್ನಿಗೆ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು. ಆಗ ಆಸ್ತಿಕ ಮುನಿಯು ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಜನಮೇಜಯನನ್ನು ಮನವೊಲಿಸಿದನು. ಅವನ ಮಾತಿಗೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಿ ಸರ್ಪಸತ್ರವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ನಾಗಕುಲವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಉಳಿಯಿತು ಎಂಬುದು ಕಥೆಯ ಸಾರಾಂಶ. ನಾಗ ಪಂಚಮಿ ವ್ರತಕಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಆಸ್ತಿಕ ಮುನಿಯ ಈ ಪ್ರಸಂಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಥೆಯ ಸಂದೇಶ ಬಹಳ ಸರಳ. ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಒಂದು ಜೀವಸಂಕುಲವನ್ನೇ ನಾಶಪಡಿಸುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಜೀವಿಗಳ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯೇ ಮುಖ್ಯ. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೆನಪಾಗುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಕಾಳಿಯ ನಾಗನದ್ದು.ಯಮುನಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಿಯ ಎಂಬ ವಿಷಕಾರಿ ನಾಗ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ವಿಷದಿಂದ ನದಿಯ ನೀರು ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪರಿಸರ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣದ ಕಥೆ. ಬಾಲಕೃಷ್ಣನು ಕಾಳಿಯನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಕಾಳಿಯನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿಂದ ತೆರಳುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿದನು ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದ ಪ್ರಸಂಗ.

ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಪಡಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುವ ಸಂದೇಶವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ದಿನ ಹೇಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ?

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಆಚರಣೆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೂ ಜಿಲ್ಲೆ, ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎದ್ದು ಮನೆಯ ಸ್ವಚ್ಛತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯ ಬಾಗಿಲು ಮತ್ತು ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೆಡೆ ಅರಿಶಿನ ಅಥವಾ ಗಂಧದಿಂದ ನಾಗನ ಚಿತ್ರ ಬಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ನಾಗನ ಮೂರ್ತಿ ಅಥವಾ ಕಲ್ಲಿನ ನಾಗಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೂವು, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ, ಗಂಧ, ಅಕ್ಷತೆ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಲು, ಜೇನು, ಸಕ್ಕರೆ, ಅಕ್ಕಿ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ನೈವೇದ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯೂ ಹಲವು ಕಡೆ ಇದೆ.

ನಾಗಬನ ಅಥವಾ ನಾಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವವರೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಕುಟುಂಬದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ, ಮಕ್ಕಳ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕಾಗಿ, ಬೆಳೆ ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಹಾಗೂ ನಾಗದೋಷದ ಭಯ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಲಿ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಜನರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಸಂಭ್ರಮದ ಹಬ್ಬವೂ ಹೌದು. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ದಿನದಂದು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ ಧರಿಸಿ, ಕೈಗೆ ಬಳೆ ತೊಟ್ಟು, ಹೂ ಮುಡಿದು ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಕೆಲವೆಡೆ ಪಂಚಮಿಗೆ ಮುನ್ನವೇ ನಾಗನ ಆಕಾರದ ಮಣ್ಣಿನ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಂದಿಯೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು, ಜೋಕಾಲಿ ಆಡುವುದು, ಹಬ್ಬದ ವಿಶೇಷ ತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು ಮುಂತಾದವುಗಳೂ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಭೀಮನ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಿಂದ ಪಂಚಮಿಯವರೆಗೆ ಕೆಲವು ಆಚರಣೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ವರದಿಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಕೇವಲ ಪೂಜೆಯ ದಿನವಲ್ಲ; ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ನಗು, ಜೋಕಾಲಿಯ ಜೀಕಾಟ, ಹಬ್ಬದ ಹಾಡು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ದಿನವೂ ಆಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪವಿದೆ. ಅದೇ ನಾಗಮಂಡಲ. ನಾಗಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಪುಡಿಗಳಿಂದ ನಾಗನ ಆಕೃತಿಯನ್ನು ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಿಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡು, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆ ಹಾಗೂ ನಾಗಮಂಡಲದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಧರ್ಮದ ಜೊತೆಗೆ ಕಲೆ, ಜನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವ ಅಪರೂಪದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ.

ನಾಗಾರಾಧನೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಪರಂಪರೆ. ಸರ್ಪದೇವತೆಗಳ ಆರಾಧನೆ ಭಾರತೀಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ವಿವಿಧ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗಾರಾಧನೆಗೆ ಆಳವಾದ ಬೇರುಗಳಿವೆ. ನಾಗಬನಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ನಾಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ನಾಗಮಂಡಲದಂತಹ ಆಚರಣೆಗಳು ಈ ಪರಂಪರೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ನಾಗಬನಗಳು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮರಗಿಡಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಣ್ಣ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಪವಿತ್ರ ವನಗಳ ಪಾತ್ರವೂ ಇರಬಹುದು.

ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ಪೂಜೆ ಯಾಕೆ?

ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹುತ್ತವನ್ನು ನಾಗನ ವಾಸಸ್ಥಳವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಹುತ್ತದ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿ, ಹೂವಿಟ್ಟು, ಅರಿಶಿನ-ಕುಂಕುಮ ಅರ್ಪಿಸಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗಕ್ಕೂ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಅರ್ಥ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹುತ್ತವನ್ನು ಒಡೆಯಬಾರದು, ನೆಲವನ್ನು ಅನಗತ್ಯವಾಗಿ ಅಗೆಯಬಾರದು, ಜೀವಿಗಳ ವಾಸಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಮನೋಭಾವವೂ ಈ ಆಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆದಿರಬಹುದು. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯಂದು ನೆಲ ಅಗೆಯುವುದನ್ನು ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹಿಂದೆ ನಾಗಗಳ ಬಿಲಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಜನಪದ ಪರಿಸರಜ್ಞಾನವೂ ಇರಬಹುದೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನೆನಪಾಗುವ ದೃಶ್ಯವೆಂದರೆ ನಾಗನಿಗೆ ಹಾಲು ಅರ್ಪಿಸುವುದು. ಪುರಾಣ ಮತ್ತು ಜನಪದ ನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಲು ನಾಗನಿಗೆ ಪ್ರಿಯ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಹಾವುಗಳು ಹಾಲನ್ನು ಸಹಜ ಆಹಾರವಾಗಿ ಸೇವಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ. ಜೀವಂತ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವುದು ಅವುಗಳ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗನ ಮೂರ್ತಿ, ಕಲ್ಲಿನ ನಾಗಪ್ರತಿಮೆ ಅಥವಾ ನಾಗನ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಹಾಲು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದೇ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಹಿತದ ಮಾರ್ಗ. ಹಾವು ತಜ್ಞರೂ ಜೀವಂತ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ಹಾಲು ಕುಡಿಸುವುದು ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಧರ್ಮದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಜೀವಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದೇ ನಿಜವಾದ ನಾಗಾರಾಧನೆ. ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಸ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಹಾವುಗಳು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ. ಅವು ಇಲಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹಾವನ್ನು ಕಂಡ ತಕ್ಷಣ ಕೊಲ್ಲುವ ಬದಲು, ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಹಾವು ರಕ್ಷಕರ ನೆರವು ಪಡೆಯುವುದು ಉತ್ತಮ.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ನಮಗೆ ಹೇಳುವ ಸಂದೇಶವೂ ಇದೇ—ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಹಾವು ನಮಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಭಯದಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದು ಪರಿಹಾರವಲ್ಲ. ಅರಿವು, ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಹಬಾಳ್ವೆ ಮುಖ್ಯ.

ಕುಟುಂಬದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಹಬ್ಬ

ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಗಳು ಮನೆಯ ಎಲ್ಲ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯೂ ಅದಕ್ಕೆ ಹೊರತಲ್ಲ. ಅಜ್ಜ-ಅಜ್ಜಿಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನಾಗನ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಮ್ಮಂದಿರು ಹಬ್ಬದ ಅಡುಗೆ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಕ್ಕಳು ಜೋಕಾಲಿ ಆಡುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಬ್ಬವೇ ಕುಟುಂಬದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ವೇಗದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳ ಮಹತ್ವ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇವಲ ದೇವರ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ; ಅವು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಸೇತುವೆಗಳಾಗಿವೆ.

ನಂಬಿಕೆ ಬದಲಾಗಬಹುದು; ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಉಳಿಯಬೇಕು.

ಕಾಲ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಬ್ಬ ಆಚರಿಸುವ ವಿಧಾನವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹುತ್ತದ ಬಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪೂಜೆ ಇಂದು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗನ ಚಿತ್ರ ಅಥವಾ ಮೂರ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಬಹುದು. ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಸರಳವಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಹಬ್ಬ ಆಚರಿಸುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಚರಣೆಯ ರೂಪ ಬದಲಾದರೂ ಅದರ ಮೂಲ ಸಂದೇಶ ಉಳಿಯಬೇಕು. ನಾಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು ಎಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು. ಜೀವಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು. ಕುಟುಂಬದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುವುದು. ಹಿರಿಯರಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದು.

ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಒಂದು ದಿನವಲ್ಲ. ಅದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ದಿನ. ಅದು ನಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ದಿನ. ಅದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಡುವ ದಿನ. ಅದು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ನಗು ಮತ್ತು ಜೋಕಾಲಿಯ ಸಂಭ್ರಮದ ದಿನ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಟ್ಟದ್ದಲ್ಲ ಎಂಬ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ದಿನ. ನಾಗನಿಗೆ ಹೂವಿಟ್ಟು ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಕೈ, ಮತ್ತೊಂದು ಜೀವಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಕೈಯಾಗಬೇಕು. ಹುತ್ತದ ಮುಂದೆ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವ ಮನಸ್ಸು, ಕಾಡು-ಮರ-ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮನಸ್ಸಾಗಬೇಕು. ನಾಗನನ್ನು ದೇವರೆಂದು ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ನಮ್ಮದು; ಹಾಗಾದರೆ ನಾಗನನ್ನು ಜೀವಿಯೆಂದು ಗೌರವಿಸಿ ಬದುಕಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದೂ ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಶ್ರಾವಣದ ಮಳೆಯ ನಡುವೆ ಹಸಿರು ಹೊದ್ದ ಭೂಮಿ, ಮನೆಯಂಗಳದ ರಂಗೋಲಿ, ಹೂವಿನ ಪರಿಮಳ, ನಾಗದೇವರ ಆರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಜೋಕಾಲಿಯ ಜೀಕಾಟ—ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯನ್ನು ನಮ್ಮ ನೆಲದ ಸೊಗಡಿನ ಹಬ್ಬವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ— “ನಾಗನ ಆರಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ನಮಿಸುವ, ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ, ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಮೂಲಕ ಜೀವನವನ್ನು ಸುಂದರಗೊಳಿಸುವ ಹಬ್ಬವೇ ನಾಗರ ಪಂಚಮಿ.”