*ಬೆಳಕು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಸಾಧನವಲ್ಲ; ಅದು ಜ್ಞಾನ, ಭಕ್ತಿ, ಭರವಸೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಬದುಕಿನ ಸಂಕೇತ. ಅಂತಹ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುವ ಮಣ್ಣಿನ ಪುಟ್ಟ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪರಂಪರೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೊಗಡು ಮತ್ತು ಕುಂಬಾರರ ಪರಿಶ್ರಮ ಅಡಗಿದೆ.*
ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದರೆ ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬ. ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡು, ಬಂಧುಮಿತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಭ್ರಮಿಸುವ ಹಬ್ಬ. ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳು, ಎಲ್ಇಡಿ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಬೆಳಕಿನ ಸಾಧನಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ, ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಕಳೆ ನೀಡುವುದು ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯ ಬೆಳಕು. ಪುಟ್ಟ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಹಾಕಿ, ಹತ್ತಿಯ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಬೆಳಗಿಸಿದಾಗ ಮೂಡುವ ಜ್ಯೋತಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ಇಂದು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಲಂಕಾರಿಕ ದೀಪಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತರುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದರ ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು, ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಬದುಕಿನ ಕಥೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯನ್ನು ಮೊದಲು ಯಾರು ತಯಾರಿಸಿದರು ಅಥವಾ ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಯಾರು ಆರಂಭಿಸಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಒಬ್ಬ ರಾಜ, ಋಷಿ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಇತಿಹಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ.
ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಕಿಯ ಬಳಕೆಯೂ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಅಗತ್ಯ ಎದುರಾದಾಗ ಮಾನವರು ಬೆಂಕಿ, ಮರದ ತುಂಡುಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕೊಬ್ಬು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆ ಹಾಕಿ ಬತ್ತಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬೆಳಕು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನ ಬೆಳೆದಿರಬಹುದು.
ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಮಣ್ಣಿನ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ದೀಪದಂತಹ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇವು ಪ್ರಾಚೀನ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳಕು ಪಡೆಯುವ ಪದ್ಧತಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಮಣ್ಣಿನ ದೀಪಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ದೇವರ ಪೂಜೆ, ದೇವಾಲಯಗಳ ಆರಾಧನೆ, ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳ ಭಾಗವಾದವು.
ಹೀಗಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯ ಇತಿಹಾಸವು ದೀಪಾವಳಿಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಳೆಯದಾದ ಬೆಳಕಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಬದುಕಿನ ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಈ ಪುಟ್ಟ ದೀಪ ಇಂದು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಮರಳಿದ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಪ್ರಕಾರ, ತಂದೆ ದಶರಥನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಪತ್ನಿ ಸೀತಾದೇವಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಂದಿಗೆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಶ್ರೀರಾಮನು ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ ಮತ್ತು ವಾನರ ಸೇನೆಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಲಂಕೆಗೆ ತೆರಳಿ ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತಾದೇವಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ.
ತಮ್ಮ ಪ್ರೀತಿಯ ರಾಜಕುಮಾರನ ಆಗಮನದಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಜನರು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ. ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ಬೀದಿಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ, ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ಶ್ರೀರಾಮ, ಸೀತೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಕಥನ. ದೀಪಗಳ ಸಾಲಿನಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಬೆಳಗಿತು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯೇ ದೀಪಾವಳಿಯ ಬೆಳಕಿನ ಸಂಭ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.
ಈ ಕಥೆ ನಮಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶವೆಂದರೆ ಅನ್ಯಾಯದ ಮೇಲೆ ನ್ಯಾಯದ ವಿಜಯ, ಕೆಡುಕಿನ ಮೇಲೆ ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ನಂತರ ಸಂತೋಷದ ಆಗಮನ. ಇಲ್ಲಿ ದೀಪವು ವಿಜಯ, ಭರವಸೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆರಂಭದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ನರಕ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ನರಕಾಸುರನ ಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.
ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನರಕಾಸುರನು ಪ್ರಾಗ್ಜ್ಯೋತಿಷಪುರದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಜನರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅನೇಕ ರಾಜಕುಮಾರಿಯರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಕಿರುಕುಳ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು.
ನರಕಾಸುರನ ಉಪಟಳವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸತ್ಯಭಾಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಕರ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ತರುತ್ತಾನೆ.
ನರಕಾಸುರನ ಸಂಹಾರದ ನಂತರ ಜನರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಎಣ್ಣೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ ವಿಜಯೋತ್ಸವ ಆಚರಿಸಿದರು ಎಂಬುದು ಜನಪ್ರಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ನಮಗೆ ಅಹಂಕಾರ, ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯ ಎಷ್ಟೇ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೊನೆಗೆ ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಎದುರು ಸೋಲಲೇಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿಯು ಸಂಪತ್ತು, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸೌಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.
ಈ ದಿನ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ, ಬಾಗಿಲಿಗೆ ರಂಗೋಲಿ ಹಾಕಿ, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಮನೆಯ ಮುಂಭಾಗ, ತುಳಸಿ ಕಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ದೇವರ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಚ್ಛವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮನೆಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀದೇವಿ ಆಗಮಿಸಿ ಸುಖ, ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಹಣತೆಯ ಬೆಳಕು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಜ್ಞಾನ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಸಕಾರಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ನಿಜವಾದ ಸಂಪತ್ತು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಣವಲ್ಲ; ಆರೋಗ್ಯ, ನೆಮ್ಮದಿ, ಆಹಾರ, ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳೂ ಸಂಪತ್ತೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಆಚರಣೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಕಥೆಯಾಗಿದೆ. ಬಲಿಯು ದಾನಶೀಲತೆ, ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಪರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದನು.
ಅವನ ದಾನಗುಣವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಶ್ರೀಮಹಾವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನ ಅವತಾರವನ್ನು ತಾಳಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಲಿಯು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ ವಾಮನನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಎರಡು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೂಮ್ಯಾಕಾಶಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಬಲಿಯು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಬಲಿಯ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಬರುವ ದಿನವೆಂದು ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಥೆ ದಾನ, ವಿನಯ, ತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಬೆಳಕಿನ ಸಂಭ್ರಮವಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಹಬ್ಬವೂ ಹೌದು.
ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶೇಷತೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಪಂಚಭೂತಗಳ ತತ್ವ. ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಎಂಬ ಐದು ಮೂಲತತ್ವಗಳೊಂದಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನ ಬದುಕು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.
ಹಣತೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಮಣ್ಣು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮಣ್ಣನ್ನು ಹದಗೊಳಿಸಲು ನೀರು ಅಗತ್ಯ. ಹಣತೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲು ಬೆಂಕಿಯ ಪಾತ್ರವಿದೆ. ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆ ಉರಿಯಲು ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆಮ್ಲಜನಕ ಅಗತ್ಯ. ಬೆಳಕು ಸುತ್ತಲಿನ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹರಡುವುದು ಆಕಾಶದ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಹಲವು ಅಂಶಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಹಣತೆ ಮತ್ತೆ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಪಡೆದದ್ದನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮರಳಿಸುವ ಸುಂದರ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಇದು ಸಾರುತ್ತದೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯ ಮಹತ್ವದ ಜೊತೆಗೆ ಕುಂಬಾರರ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಹಣತೆ ತಯಾರಿಸುವುದು ಸುಲಭದ ಕೆಲಸವಲ್ಲ. ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಲ್ಮಶಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ನೀರು ಬೆರೆಸಿ ಹದಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೈಯಿಂದ ಅಥವಾ ಕುಂಬಾರರ ಚಕ್ರದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಹಣತೆಯ ಆಕಾರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಯಾರಿಸಿದ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಿ, ನಂತರ ಭಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಹಣತೆಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣ, ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರರ ಅನುಭವ, ಕೌಶಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಶ್ರಮ ಅಡಗಿದೆ.
ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಹಣತೆಯ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಕುಟುಂಬದ ಬದುಕು, ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಕರಕುಶಲ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಕಥೆಯಿದೆ. ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಹಣತೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕುಂಬಾರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಈ ಹಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯದ ಮೂಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಣತೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಬೇಡಿಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಕುಂಬಾರರಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು.
ಇಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಬಳಸಿ ಬಿಸಾಡುವ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಉತ್ತಮ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳು ಒಡೆದ ನಂತರ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯಬಲ್ಲವು. ಅವುಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸುವ ಅವಕಾಶವೂ ಇದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಕುಂಬಾರರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಪಾರಂಪರಿಕ ಕಲೆಗೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಆದರೆ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಲಿನ್ಯರಹಿತ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಣತೆಯನ್ನು ಸುಡುವಾಗ ಬಳಸುವ ಇಂಧನ, ಬಣ್ಣ ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ ಲೇಪನಗಳೂ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ, ಹಾನಿಕಾರಕ ಬಣ್ಣಗಳಿಲ್ಲದ ಹಣತೆಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕು.
ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆ, ತುಪ್ಪ, ಹರಳೆಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಪದ್ಧತಿಯಿದೆ. ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಎಣ್ಣೆಯ ಆಯ್ಕೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿಯ ಬತ್ತಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಎಣ್ಣೆ ಹಾಕಿ ಬೆಳಗಿಸುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನ. ಹತ್ತಿಯ ಬತ್ತಿ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು ಜ್ವಾಲೆಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಇಂಧನ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ದೀಪಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದ್ದರೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ಎಳ್ಳೆಣ್ಣೆಯ ದೀಪಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳಾಗಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಎಣ್ಣೆಯ ದೀಪವು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಎಂದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಹಣತೆ ಬೆಳಗಿಸುವಾಗ ಬೆಂಕಿ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದೂ ಅಗತ್ಯ.
ಇಂದಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದರೆ ಹೊಸ ಬಟ್ಟೆ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿ, ಪಟಾಕಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಸಂಭ್ರಮವಾಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಹಬ್ಬಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯ.
ಮನೆಯ ಹಿರಿಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಕಲಿಸಬಹುದು. ಕುಂಬಾರರು ಹಣತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಕೌಶಲ್ಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಬಹುದು. ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಹಣತೆ ತಯಾರಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವುದರಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಜನಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಕರಕುಶಲತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.
ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ತಲುಪಿಸುವುದೇ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ನಿಜವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ.
ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯು ಕೇವಲ ಪೂಜಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜೀವನ, ಕುಂಬಾರರ ಕೌಶಲ್ಯ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ಮಾನವನ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.
ಯಾರು ಮೊದಲು ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉತ್ತರ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ದೀಪಗಳು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆಯುವಂತಿಲ್ಲ.
ದೀಪಾವಳಿಯಂದು ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಾಯಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದರೂ, ಮನೆಯ ಒಂದು ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಪುಟ್ಟ ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆ ನೀಡುವ ಸಂತೋಷವೇ ವಿಶಿಷ್ಟ. ಆ ಹಣತೆಯಲ್ಲಿ ಕುಂಬಾರನ ಪರಿಶ್ರಮವಿದೆ, ಭೂಮಾತೆಯ ಕೊಡುಗೆಯಿದೆ, ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಪರಂಪರೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಈ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ಮಣ್ಣಿನ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸೋಣ. ಸ್ಥಳೀಯ ಕುಂಬಾರರಿಂದ ಹಣತೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ಅವರ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಮೂಡಿಸೋಣ. ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾದ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸೋಣ.
*ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಹಣತೆ, ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಪಡೆದ ಶಕ್ತಿ, ಬತ್ತಿಯಿಂದ ಮೂಡಿದ ಜ್ಯೋತಿ – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ನೀಡುವ ಸಂದೇಶ ಒಂದೇ: ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಎಷ್ಟೇ ಇದ್ದರೂ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಬೆಳಕು ಹೊಸ ಭರವಸೆಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಬಲ್ಲದು.*
*ಈ ದೀಪಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮನೆಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸದೆ, ಮಣ್ಣಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿ, ಕುಂಬಾರರ ಬದುಕಿಗೆ ಆಸರೆಯಾಗಿ, ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಗೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಕೈಜೋಡಿಸೋಣ.*

ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು & ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರು : ನಿಸರ್ಗಸನ್ನಿಧಿ.