ದೀಪಾವಳಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ದೀಪಗಳ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ; ಅದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ, ತಲೆಮಾರುಗಳ ನಡುವಿನ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾನವನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಬೆಳಕಿನ ಹಬ್ಬ. ಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪಾವಳಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಚರಣೆ, ನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗವಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ ಹಾಗೂ ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂಭ್ರಮವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸೊಗಡಿನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
ಮಂಗಳೂರು, ಉಡುಪಿ, ಪುತ್ತೂರು, ಬಂಟ್ವಾಳ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ, ಸುಳ್ಯ, ಕಾರ್ಕಳ, ಮೂಡುಬಿದಿರೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಕರಾವಳಿಯ ಅನೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಾವಳಿ ಹಬ್ಬವು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ನೆನಪು, ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿ, ತುಳುವ ಪರ್ಬ, ಗೂಡು ದೀಪಗಳ ಅಂದ, ಗೋವಿನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಚರಣೆಯ ಹಿಂದೆಯೂ ಒಂದು ಕಥೆಯಿದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಹಿಂದೆಯೂ ಒಂದು ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯವಿದೆ.
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಆಗಮನದ ನಿರೀಕ್ಷೆ, ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುವ ಗೂಡು ದೀಪಗಳು, ಜಾನುವಾರುಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ, ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಗೌರವ ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬದವರ ಒಗ್ಗಟ್ಟು – ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ತುಳುನಾಡಿನ ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕವಾಗಿ ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿವೆ.
ತುಳುನಾಡಿನ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಮಹಾದಾನಿ, ಪರಾಕ್ರಮಿ, ನ್ಯಾಯವಂತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಜಾಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಜನರು ಸುಖ, ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ.
ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ದಾನಶೀಲತೆ, ಸತ್ಯಸಂಧತೆ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರೀತಿ ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತನ್ನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸದೆ ಪ್ರಜೆಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನೆಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಷ್ಣುವು ವಾಮನ ಅವತಾರ ತಾಳಿ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಯಜ್ಞಶಾಲೆಗೆ ಆಗಮಿಸಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಲಿಯ ಗುರು ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಈ ದಾನದ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ದೈವಿಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತು ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಿದರೂ, ಕೊಟ್ಟ ಮಾತನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ಬಲಿ ದಾನ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ.
ವಾಮನನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ, ಎರಡನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೇ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಇಡಲು ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲದಾಗ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲಿಯ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಾನಶೀಲತೆಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ವಿಷ್ಣುವು ಅವನಿಗೆ ಪಾತಾಳ ಲೋಕದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥನ.
ತನ್ನ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಬಯಕೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುವ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ನಂಬಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಕೇರಳದ ಓಣಂ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿಯ ಆಗಮನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಭ್ರಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವು ದೀಪಾವಳಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಗತಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿದೆ.
ತುಳುನಾಡಿನ ಜನರು ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ, ನ್ಯಾಯ, ದಾನ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬಲಿಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖ, ಶಾಂತಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ನೆಲೆಸಲಿ ಎಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾರೆ.
ತುಳುನಾಡಿನ ಜನಜೀವನವು ಭೂಮಿ, ಕೃಷಿ, ಜಾನುವಾರು, ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ನಂಬಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾಗಿ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಹಬ್ಬಗಳು ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿ, ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳಾಗಿವೆ.
ದೀಪಾವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ರಂಗೋಲಿ ಬಿಡಿಸುವುದು, ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸುವುದು, ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ದೇವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಚರಣೆಗಳು. ಕುಟುಂಬದ ಹಿರಿಯರು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಪೂಜಾ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರೆ, ಮಕ್ಕಳು ಹಾಗೂ ಯುವಕರು ಹಬ್ಬದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
ತುಳುನಾಡಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಊರು, ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರಬಹುದು. ಕೆಲವೆಡೆ ಬಲಿಚಕ್ರವರ್ತಿಯ ಸ್ಮರಣೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಗೂಡು ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದು, ಗೋವಿನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಮನೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಬಲಿಪಾಡ್ಯಮಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಈ ಹಬ್ಬವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಬದುಕಿನ ಸೊಗಡನ್ನು ನೆನಪಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ದೂರದ ಊರುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ತಮ್ಮ ಊರಿಗೆ ಮರಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹಬ್ಬದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮನೆಮಂದಿಯೆಲ್ಲ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುವುದರಿಂದ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಚೈತನ್ಯ ಮೂಡುತ್ತದೆ.
ತುಳುನಾಡಿನ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡು ದೀಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಕಾಗದ, ಬಿದಿರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ತಯಾರಾಗುವ ಈ ಗೂಡು ದೀಪಗಳು ಕರಾವಳಿಯ ಮನೆಗಳ ಅಂಗಳಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮೆರುಗು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ಹೆಸರೇ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಗೂಡಿನ ಆಕಾರವನ್ನು ಹೋಲುವ ಈ ದೀಪಗಳು ಜನಪದ ಕಲೆಯ ಸುಂದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ಕೇವಲ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲ; ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರ ಕಲಾತ್ಮಕ ಮನೋಭಾವ, ಕೈಚಳಕ ಮತ್ತು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ.
ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಿದಿರಿನ ತೆಳುವಾದ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಗೂಡು ದೀಪದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಕಾಗದಗಳನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ, ವಿವಿಧ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಅದರೊಳಗೆ ದೀಪವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮನೆಯ ಮುಂಭಾಗ, ಅಂಗಳ ಅಥವಾ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ತೂಗುಹಾಕಿದಾಗ ಬಣ್ಣಗಳ ಬೆಳಕಿನೊಂದಿಗೆ ಹಬ್ಬದ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿತ್ತು.
ಕೆಲವು ಗೂಡು ದೀಪಗಳು ಸಣ್ಣ ಮನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರ, ಹೂವು, ಚೌಕ, ಆಯತ ಮತ್ತು ಬಹುಭುಜಾಕೃತಿಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಭಿನ್ನ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಹಿಂದೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಗೂಡು ದೀಪ ತಯಾರಿಸುವುದು ದೀಪಾವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹಿರಿಯರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬಿದಿರಿನ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಕಾಗದವನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ, ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ದೀಪವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕೆಲಸವು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ತಾಳ್ಮೆ, ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿ, ಕೈಚಳಕ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿತ್ತು.
ಇಂದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಎಲ್ಇಡಿ ದೀಪಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅಲಂಕಾರಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದರೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗೂಡು ದೀಪಗಳ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಹೊಸ ತಲೆಮಾರಿನ ಯುವಕರು ಆಧುನಿಕ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಸಿ ಹೊಸ ಮಾದರಿಯ ಗೂಡು ದೀಪಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

ಸಂಸ್ಥಾಪಕಾರು & ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕರು, ನಿಸರ್ಗಸನ್ನಿಧಿ.